मध्यपान तथा लागु औषध प्रयोगकर्ता र कोभिड-१९


प्रकाशित मिति :2020-05-22 17:50:05

कुनै पनि प्राकृतिक तथा रसायनिक पदार्थले मानिसको केन्द्रीय स्नायु प्रणालीमा प्रभाव पारि प्रयोगकर्ताको भावना तथा सोचमा परिवर्तन ल्याउने औषधि नै लागु औषध हो ।

रक्सी र अन्य भावना परिवर्तन गर्ने ड्रग्सको लत जैविक, चिकित्सा, वंशाणुगत वा सामाजिक समस्या हो । यी समस्याहरूको उपचार गर्न सकिन्छ । यदि समयमै उपचार प्राप्त भएमा कुनै पनि किसिमको जटिल समस्या उत्पन्न हुन सक्दैन ।

आजको युगमा जनसंख्याको एक ठूलो अंश फरक किसिमका डरलाग्दा लागु औषधहरू जस्तै, क्याफिन, बेन्जोडियाजेपाइन, ट्रयांकुलाइजर ड्रग्स, गाँजा, चरेश अनियमित तरिकाले प्रयोग गर्दै आइरहेको छ । यो एक जटिल समस्या हो । जसले जीवनमा विभिन्न किसिमका मानसिक, शारीरिक, सामाजिक, कानूनी समस्याहरू निम्त्याइ रहेको छ ।

त्यसैगरि लागु औषध सेवनले मानिसको भावना, सोच, व्यवहारमा गहिरो असर पार्दछ । जसको कारण सेवनकर्ताहरूले जानीजानी वा अनजानमा अरुलाई धम्की दिने, चोरी गर्ने, बलात्कार गर्ने, हत्या गर्ने, सामाजिक असन्तुलन पैदा गर्ने, विभिन्न पारिवारिक तथा सामाजिक समस्या निम्त्याउने र अन्तिममा आफै मृत्युको मुखमा पुग्न सक्ने वातावरण सृजना गरिदिन्छन् ।

मेरो सम्पर्कमा आएका एक जना लागु औषध प्रयोगकर्ताका अनुसार जब उनी लागु औषध प्रयोग गर्थे, उनी अस्वाभाविक व्यवहार गर्न थाल्थे । उनमा अनेक खालका अपराध गर्ने भावना आउथे । त्यसको असर यति गहिरोसम्म पुग्यो कि, उनको श्रीमतीसंगको सम्बन्ध बिग्रदै गयो । र अन्तमा सम्बन्ध विच्छेद नै भयो ।

बिपिन थापा

जब मान्छे लागु औषधको लतमा पर्छन्, तब उनीहरू आफ्नो वसमा हुदैनन् । चाहेर पनि त्यो लतबाट छुटकारा पाउन सक्दैनन् । हरेक पटक लागु औषध प्रयोग गरिसकेपछि अबबाट म छोड्छु, कहिल्यै खान्न भन्ने स्वयम् प्रतिवद्धता गर्छन् । तर सक्दैनन् । किनकी उनीहरू नशाको दलदलमा फसिसकेका हुन्छन् । आफूलाई नियन्त्रण गर्नै सक्दैनन् ।

मदिरा, गाँजा, चरेश, भाङ, धतुरो, कोकिन, अफिम, मर्फिन, एलएसडी, मेथाडन जस्ता लागु औषध प्रयोग गर्ने मान्छेको न कुनै उमेर छ, न त जात र वर्ग नै । सबै उमेर, जात, वर्ग र पेशाका मान्छेमा यो लत छ । साथी वा आफन्तबाट कौतुहलता मेटाउन, साथीको दबाब वा सामाजिक सांस्कृतिक कारणले मान्छेहरू लागु औषधको लतमा पर्ने गरेका छन् ।

अनियमित तरिकाले लागु औषध प्रयोग गर्नु रोग हो । अझ भन्नुपर्दा मस्तिष्कको जटिल रोग हो । जसको लतमा परेको मान्छेलाई अत्यन्तै तलतल हुने हुँदा जस्तोसुकै नराम्रो परिणाम भोग्नु परे पनि प्रयोग गर्नै पर्ने बाध्यता यो रोगको प्रमुख लक्षण हो । तर नेपालमा भने यसलाई रोगको रुपमा बुझ्न थालिएको छैन । रोग हो भन्ने थाहा नहुदा उपचार गर्ने कुरै उठ्दैन । त्यसो हुँदा जब मान्छे लागु औषधको अनियमित तरिकाले प्रयोग गर्न थाल्छ, उ आफूले आफैलाई सक्नतिर हुन्छ । आफू मर्ने अवस्थामा छु भन्ने जान्दाजान्दै पनि उसले लागु औषध प्रयोग गर्नबाट आफूलाई रोक्न सक्दैन । र अन्ततः प्रयोगकर्ताको ज्यानै गएका थुप्रै उदाहरणहरू हाम्रै वरिपरि छन् ।

त्यस्तै आफ्नो कोही आफन्त, छोराछोरी वा नातागोता लागु औषध प्रयोगकर्ता छन् भने उसलाई उपचारमार्फत छुटकारा दिलाउन पर्छ भन्ने कुरा धेरैले बुझेकै छैनन् । बरु लागु औषध प्रयोग गरेको भन्दै उसलाई गाली गर्ने, कुटपिट गर्ने, थुनेर राख्ने लगायतका अमानवीय काम गर्न हामी लालायित हुन्छौं । तर उपचारमार्फत यसबाट मुक्ति दिलाउने काममा लाग्दैनौं । जसका कारण लागु औषध प्रयोगकर्तामा हिन भावना जागृत भई प्रतिसोधको भावना जाग्छ र विभिन्न खालका अपराध गर्न थाल्छन् । यस्तै कतिपय लागु औषध दुर्व्यसनीले अन्तमा आत्महत्या गरेका उदाहरण पनि थुप्रै छन् ।

कसरी उपचार गर्ने

लागु औषध दुर्व्यसनीको उपचार नेपालमै हुन्छ । तर राज्यले निःशुल्क उपचारको व्यवस्था गर्न नसक्नुचाहिँ विडम्बना छ ।

लागु औषध दुर्व्यसन मस्तिष्कको रोग हो । यसैले यसको उपचार पनि पुनस्र्थापना केन्द्रमा राखेर, परामर्श दिएर, औषधि र थेरापीमार्फत गरिन्छ । र दीर्घखालको उपचार गर्नुपर्ने आवश्यकताका व्यक्तिलाई मनोवैज्ञानिक परामर्श, १२ स्टेप, एए मिटिङ, सीबीटी थेरापी लगायत सिपमूलक तालिमहरू प्रदान गर्नुपर्ने हुन्छ ।

यस्तै लागु औषध दुव्र्यसनबाट मुक्त गराउने समय सबैको एउटै खालको नहुन सक्छ । उपचार कति लामो समयसम्म हुन्छ भन्ने कुरा व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य, शारीरिक स्वास्थ्य र इच्छाशक्तिमा भर पर्छ । सामान्यतयाः उपचारको अवधि ३ देखि १२ महिनासम्मको हुन सक्छ । केही थेरापी कक्षाहरूमा घरका सदस्यहरूले पनि भाग लिनु पर्ने हुन सक्छ ।

बन्दाबन्दी र लागु औषध

महामारी नियन्त्रण र रोकथामका लागि सरकारले गरेको बन्दाबन्दीको यो समय लागु औषध प्रयोगकर्ताका लागि सुनौलो अवसर बन्न सक्ने सम्भावनाहरू थुप्रै छन् । अनियमित रुपमा लागु औषध प्रयोग गर्दैै आएका मान्छेहरूले यो बेला सहजै रुपमा यसबाट मुक्ति पाउन सक्छन् । किनभने घरबाट सजिलै निस्कने वातावरण छैन । आफूले प्रयोग गर्ने लागु औषध किन्न त्यति सजिलो पनि छैन । र लागु औषध प्रयोग गर्ने भएका कारण परिवारसंग बिग्रेको सम्बन्ध घरबाट निस्कने अवस्था नभएपछि बिस्तारै सुधार्ने मौका पनि छ । जसले गर्दा उनीहरूले आफन्तबाट माया र सुरक्षाको अनुभूति गर्न सक्छन् ।

यदि तपाईंको परिवारमा कोही लागु औषध प्रयोगकर्ता हुनुहुन्छ भने उसलाई पुनर्जीवन दिन तपाईंको लागि बन्दाबन्दी महत्वपूर्ण अवसर बन्न सक्छ । उसले विगतमा के गर्यो, के गरेन भन्ने कुरा बिर्सेर अब उसले जीवनलाई कसरी सुन्दर बनाउन सक्छ भन्नेतिर ध्यान दिनु भो भने उ परिवर्तन अवश्य हुन्छ । त्यसकारण उसका विगतका नराम्रा कुराहरू नकोट्याइदिनुस् । उसलाई हिनतावोध हुने कुरा नगरिदिनुस् । त्यसका लागि थप यी कुराहरू गर्न सकिन्छ,

– घर र परिवारप्रतिको माया जगाइदिनुस् ।
– घरका ससाना काममा सहभागी गराउनुस् ।
– विभिन्न रचनात्मक एवम् जीवनपोगी पुस्तक पढन् दिनुस् ।
– राम्रा खाले चलचित्रहरू संगै बसेर हेरिदिनुस् ।
– दुर्व्यसनमा फसेका साथीहरूसंगको सम्बन्ध भुलाउनका लागि सकारात्मक भावना भएका आफन्त, साथीभाई, परामर्शदाता एवम् सहयोगी व्यक्ति वा संस्थाका मान्छेसंग सम्पर्क बढाइदिनुस् ।
– परामर्शदाता तथा मनोचिकित्सहरूसंग टेलिथेरापीद्वारा परामर्श दिनुस् ।
– योग अभ्यास, ध्यान, व्यायाममा लगाइदिनुस् ।
– राहत वितरण वा अन्य स्वय्सेवक कार्यमा संलग्न भई अरुको सेवामा खट्ने मौका दिनुस् ।
– अनावश्यक समाचार र सामाजिक संजालका सबै कुरामा ध्यान दिने तर्फ नलाग्न दिनुस् ।
– म हरेक दिन नयाँ काम गर्छु भन्ने सोचको विकास गरिदिनुस् ।
– सकारात्मक काममा लागेका मान्छेहरूसंग भर्चुअल बैठक गर्ने प्रेरणा दिनुस् ।
– एक्लै बस्ने, मनमा कुरा खेलाइरहने अवस्थाको निगरानी गरि सकेसम्म उसलाई एक्लै बसेर टोलाउने अवस्था नदिनुस् ।

अभिभावक वा स्वय् दुव्र्यसनीले यति कुरामा ध्यान दिएन भने लकडाउन अर्को अभिसाप बन्ने खतरा छ । दुव्र्यसनी केही गरि पहिलेकै तरिकाले घरमा नबस्ने, साथीहरूसंगै लुकिछिपी बस्ने, लागु औषध किन्न मदिरा पाइने भट्टीहरूमा जाने हो भने महामारी फैलने र नियन्त्रणभन्दा बाहिर जाने खतरा ठूलो छ ।

लकडाउनमा आफ्नै घरभित्र बस्ने र अरुको सम्पर्कमा जाँदै नजानु पर्ने अवस्थामा दिनदिनै साथीहरूसंग भेट्ने, जमघट गर्ने, लागु औषध प्रयोग गर्ने गर्दा व्यक्ती स्वयम् मात्रै होइन, उसको परिवार पनि जोखिममा पर्न सक्छ ।

लागु औषध प्रयोग गर्ने व्यक्ति जस्तोसुकै जोखिम मोलेर भए पनि किन्न तयार हुने हुँदा उसलाई यतिबेला थप असुरक्षा हुन सक्छ । जस्तै सुईको माध्यमबाट लागु औषध प्रयोग गर्ने व्यक्तिले हरेकपटक नयाँ सुई नपाउन सक्छ । किनकी अहिले जताततै सुई किन्न सक्ने अवस्था छैन । त्यसका लागि धेरै जनाले एउटै सुई प्रयोग गर्न सक्छन् । त्यसबाट एचआईभी, हेपाटाइटिस बी वा अरु सरुवा रोग लाग्ने खतरा हुन्छ ।

यस्तै लागु औषध प्रयोगकर्ता आफैले पनि उपचारका लागि आग्रह गरिरहेका छन् । लकडाउन शुरु भएपछि फोनबाटै परामर्श र तालिम दिनुपर्ने अवस्थाका ६० जनासंग अहिले म नियमित सम्पर्कमा छु । भनेपछि यो समस्या कति ठूलो छ भन्ने कुरा आँकलन गर्न सकिन्छ ।

यस्तै अहिले लागु औषध प्रयोगकर्ता घरबाट हरेक दिन निस्कने वातावरण भयो भने लागु औषध प्रयोग गर्नबाट उसले आफूलाई रोक्न सक्दैन । त्यसका लागि उसले लागु औषध किन्ने पैंसाको जोहो गर्न साथीभाईको लहलहैमा चोरी, डकैटी गर्न सक्छ । र अपराधको दलदलमा फस्न सक्छ ।

लकडाउन शुरु भइसकेपछि दुई महिनाको अवधिमा मलाई फोन, इमेल र सामाजिक सञ्जालमार्फत करिब ३ सय जनाको समस्या आयो । लागु औषध प्रयोगकर्ताले साथीहरू घरमै ल्याउने, घरमै लागु औषध प्रयोग गर्ने, साथीभाईसंग गएर दुई तीन दिनसम्म हराइदिने, घरमा होहल्ला गर्ने, बाहिर डुल्न जाने लगायतका समस्या धेरै अभिभावकका छन् । यसो हुँदा एक त लागु औषधको नशा वा नपाएको झोकमा आफ्नै छोराछोरीले मार्लान् भन्ने पीर, अर्कातर्फ उनीहरू घर छोडेर जाँदा कोरोना भित्र्याउलान् भन्ने डर । यी र यस्तै पीडासहित आउने अभिभावकहरू यतिबेला पनि उनीहरूलाई उपचार दिन चाहान्छन् । तर लकडाउनका कारण त्यो सम्भव छैन ।

यति मात्रै होइन, लकडाउनमा कहिल्यै लागु औषध प्रयोग नगरेको मान्छे पनि लागु औषधको प्रयोग गर्न थालेका छन् । जाने ठाउँ कतै नभएपछि छोरा वा बाउले ल्याएको लागु औषध परिवारकै अर्को सदस्यले पनि प्रयोग गरेका घटना आइरहेका छन् ।

यस्तै लागु औषध प्रयोगकर्ता आफैले पनि उपचारका लागि आग्रह गरिरहेका छन् । लकडाउन शुरु भएपछि फोनबाटै परामर्श र तालिम दिनुपर्ने अवस्थाका ६० जनासंग अहिले म नियमित सम्पर्कमा छु । भनेपछि यो समस्या कति ठूलो छ भन्ने कुरा आँकलन गर्न सकिन्छ ।

लागु औषध दुर्व्यसन नियन्त्रणका लागि यदि राज्यले बेलैमा सोचेन र उचित उपचार र पुनस्र्थापनाका कार्यक्रमहरू संचालन गरेन भने महामारी भन्दा ठूलो समस्या यही हुनेवाला छ ।

(थापा आसरा सुधार केन्द्र रानीबारी, काठमाडौंमा मनोविद् तथा परामर्शदाता र ओरेन्ट कलेजमा अध्यापकको रुपमा कार्यरत छन् ।)

बन्दाबन्दीः सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने अवसर – मनोविद्, विपिन थापा

    Comment Here!

Related NEWS
मुख्य खबर

अब भन्नुस् कसरी काम गर्ने ?

-सुनिता बराल- तर अहिलेको यो परिस्थितिमा पत्रकासँग जो सुकै किन डराईरहेका छन् ?

महिला हिंसा अन्त्य गर्न पुरुषलाई सचेत गरिनेः मन्त्री गुरुङ

बैठकमा बोल्दै नेपाली काँग्रेसका नेता एवम् पूर्वमन्त्री एनपी साउदले गाउँगाउँमा महिला हिंसा हुन नदिन सरकारको

कोभिडमा छायामा पारिएको यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्य अधिकार बारे अनलाइन वेबिनार हुँदै

–महिला खबर– कार्यक्रममा युवा नेता तथा नेपाली कांग्रेसका सांसद गगन थापा, नेकपाका सांसद विद्या भट्टराई, सांसद

सरकार समक्ष ओरेकको नौं बुँदे अपिल

–महिला खबर– ललितपुर । महिला अधिकारको सम्मान, संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि ओरेकले सरकार समक्ष नौं

अर्थमन्त्री ज्यू, माइतीघर मण्डलाको घेरा तोड्नै पर्ने हो र ?

-भुमिका श्रेष्ठ- आखिर यस्तो कि न त ? तपाईंको १४ खर्ब ७४ अर्ब ६४ करोडको बजेटमा

Read more
ताजा अपडेट
© 2015.All rights reserved by mahilakhabar.com
%d bloggers like this: