आत्महत्याको अवस्था र रोकथामको उपाय : सन्दर्भ विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस


प्रकाशित मिति :2019-09-09 16:31:28

-गायत्री खतिवडा-

घटना  १ :

२७ वर्षिया उनको विवाह भएको ४ वर्ष भयो । श्रीमान् एउटा सरकारी कार्यालयमा कार्यालय सहयोगीको रुपमा कार्यरत छन् । उनले प्रविणता प्रमाण पत्र तह पास गरेकी छन् । परिवारले बच्चा नजन्माएको निहुँमा दिनहुँ गालीगलौज र दुव्र्यवहार गर्थे । उनले जे काम गरेपनि जस दिदैनथे । छिमेकमा अरु कसैसंग बोल्न दिदैनथे । खान,लाउन, इच्छा , चाहना खुशीका बारेमा कसैले सोध्दैनथ्यो । परिवारमा कोही बोल्दैनथ्यो । विवाह भएको एक वर्ष पछि बाट नै यस्तो व्यवहार भोगेकी उनले विष सेवन गरि आत्महत्या गर्ने प्रयास गरिन् । भाग्यबश समयमा नै उपचार पाएर बाँच्न सफल भइन् ।

घटना २:

उनको विवाह भएको १० वर्ष भयो । ९ वर्षकी छोरी छिन् । उनी गर्भवती भएदेखि नै श्रीमानले गर्भमा भएको बच्चा मेरो होइन भन्दै यातना दिए । बच्चा जन्माउन अस्पताल जाँदा श्रीमान गएनन् । बच्चा जन्माएर माइती बसिन् । छोरी माइतीमा नै हुर्किएर ९ वर्षकी भइन् । तर श्रीमानले छोरी भनेर माया र हेरचाह गरेका छैनन् । उनलाई पनि अरुसंग लागेको आरोप लगाउने, कुटपिट गर्ने, खान लाउन नदिने र बेवास्ता गर्ने गरे । श्रीमानको यस्तो व्यवहार सहन नसकेर दुईपल्ट आत्महत्याको प्रयास गरिन् । पहिलो पटक विष सेवन गरि आत्महत्याको प्रयास गरेकी उनले दोस्रो पटक पुलबाट हामफालेर आत्महत्या गर्ने कोशिस गरिन् । अरु कसैले देखेको कारण उनको ज्यान बचेको छ ।

घटना ३ :

९ वर्षकी एक जना नानी आफ्नो ६ वर्षिया बहिनी संग खेलिरहेकी थिइन् । आमा एउटा विद्यालयमा कार्यालय सहयोगीको रुपमा काम गर्थिन् । बुबा विदेशमा थिए । धन्सारको माथिल्लो तलामा खेल्दा खेल्दै बहिनीलाई तल भुईमा पठाएर सलले पासो लगाएर आत्महत्या गरिन् ।

घटना ४  : 

२३ वर्षिया उनको दुई जना छोराछोरी छन् ६ वर्षको छोरा र ४ वर्षकी छोरी छिन् । विवाह भएको समय ७ वर्षदेखि नै उनले श्रीमानबाट घरेलु हिंसा भोगिन् । श्रीमानले रक्सी खाएर आएर कुटपिट गर्थे । अरुसंग बोल्न दिदैनथे । जो संग बोल्यो उसैसंग लागेको आरोप लगाउँथे । सात वर्षदेखि श्रीमान कुटाइ र दुव्र्यवहार भोग्दै आएकी उनले एक दिन विहान विष सेवन गरिन् । आफन्तले थाहा पाएर अस्पताल लैजादै गर्दा बाटोमा उनको निधन भयो ।

माथिको उदाहरण धादिङ जिल्लामा यो आर्थिक वर्षमा भएको आत्महत्याको घटना हो । यही सेप्टेम्बर १० अर्थात भदौ २४ गते संसारभर विश्व आत्महत्या निवारण दिवस मनाइन्छ । सन् २००३ देखि संसारभर यो दिवस मनाउन शुरु गरिएको हो । विश्वमा बढ्दो आत्महत्या रोकथाम गर्ने उद्देश्यले हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १० का दिन यो दिवस मनाउँदै आइएको छ ।

 आत्महत्या भनेको के हो ?

आत्महत्या आत्म+हत्या मिलेर बनेको शब्द हो । अर्थात आत्माको हत्या नै आत्महत्या हो । व्यक्ति स्वयं आफुले आफुलाई मार्नु नै आत्महत्या हो । जानी–जानी आफुले आफुलाई मार्न खोज्नु वा मार्नु नै आत्महत्या हो । यस घटनाको पीडित व्यक्ति स्वयं नै हो । जव व्यक्तिले “मैले गरेको केही हुँदैन, म केही गर्न सक्दिन र मेरो कोही छैन” भन्ने सोच्न थाल्छ त्यसपछि उसमा आत्महत्याको सोच आउन थाल्छ । व्यक्तिले आफुलाई पूर्णतः निरीह, असाहाय र निराश महशुस गर्न थालेपछि आत्महत्या गर्ने गर्छ । आत्महत्या एक सामाजिक समस्या हो ।

आत्महत्याको जोखिमको चरण :

जव व्यक्तिले समस्या मलाई मात्र परेको हो । यसको समाधान छैन भन्ने सोच्न थाल्छ त्यसपछि उसको मनमा आत्महत्याको विचारहरु आउन थाल्छ । यस्तो विचारहरु आए पनि सवैले आत्महत्या गरिहाल्छन् भन्ने छैन । यद्यपी मनमा आउने यस्ता भावनाहरु व्यक्त गर्ने उपयुक्त माध्यम नपाउँदा आत्महत्या गर्ने योजना बनाउने र आत्महत्या गर्ने अवस्था सम्म पुग्छ ।

प्रायः सवै व्यक्तिहरुले जव अप्ठ्यारो परिस्थीति आउँछ वा त्यो परिस्थीको सहज रुपमा समाधानको बाटो देख्दैन त्यसपछि आफ्नो जीवनमा आत्महत्या गर्ने सोच/विचार मनामा ल्याउने गरेको पाइन्छ । तर पनि परिवार, आफन्त र साथीभाइको सहयोगमा उक्त समस्या समाधानको बाटो पहिल्याउने र आत्महत्या नगर्ने हुन्छ । जुन व्यक्तिहरुले  मनमा आउने उदासिनता, निराशापन, असफलता, वा सम्बन्धमा भएको बेमेलहरु भन्ने उपयुक्त माध्यम पाउँदैनन् ती व्यक्तिहरुले आत्महत्याको विचार मनमा ल्याउने र योजना बनाउने गर्छन् । साथै आत्महत्या गर्ने साधनहरुबारेमा खोजी गर्ने , आफुसंग ती साधनहरु राख्ने र अन्ततः आत्महत्या गर्ने गर्छन् ।

(क) आत्महत्याको सोचा / विचार ल्याउने

(ख) आत्महत्याको योजना बनाउने

(ग) आत्महत्याको साधनहरुको खोजी गर्ने /राख्ने (डोरी, नाम्लो ,सल , पछेउरा,विषको भाँडाहरु)

(घ) आत्महत्या गर्ने

विश्वमा आत्महत्याको प्रयास गर्नेमा महिलाको संख्या पुरुषको संख्या भन्दा दोब्बर रहेको छ भने आत्महत्या गर्नेमा पुरुषको संख्या महिलाको तुलनामा दोब्बर रहेको छ । तर धादिङ जिल्लाको पछिल्लो चार आर्थिक वर्षको आत्महत्याको तथ्याङ्क हेर्दा महिलाको संख्या पुरुषको तुलनामा महिलाको संख्या दोब्बर बढेको देखिन्छ । उमेर समुहलाई हेर्दा संसार भरि नै १५ वर्षदेखि २९ वर्ष सम्मको व्यक्तिहरु र ७५ वर्ष माथीका व्यक्तिहरुको संख्या धेरै रहेको छ ।

विश्वमा हरेक वर्ष ८ लाख मानिसले आत्महत्या गर्ने विभिन्न तथ्याङ्कहरुले भनेको छ ।  विश्व स्वास्थ्य संगठन(WHO) ले यो संख्या बढेर सन् २०२० सम्ममा एक वर्षमा २० लाख व्यक्तिले आत्महत्या गर्ने अनुमान गरेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वमा हरेक तीन सेकेन्डमा एक आत्महत्याको प्रयास र ४० सेकेन्डमा एक जनाको आत्महत्याको कारण मृत्यु हुने गरेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार नेपाल आत्महत्या गर्ने देशको सूचिमा सातौं स्थानमा रहेको छ । नेपालमा दैनिक सरदर १६ जनाले आत्महत्या गर्ने नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्कले देखाएको छ ।

आत्महत्याको कारणहरु :

धादिङ जिल्लामा गरिएको एक अध्यन अनुसार ७० प्रतिशत महिलाहरुको आत्महत्याको मुख्य कारण घरेलुु हिंसा रहेको पाइयो । लामो समय सम्म शारिरीक तथा मानसिक यातना भोगेका महिलाहरुले आत्महत्या गर्ने गरेको पाइयो । घरेलु हिंसा ,चरित्र माथी आरोप, घर निकाला लगायतका घटना भोगेका महिलाले आत्महत्याको प्रयास र आत्महत्या गरेको पाइएको छ । पुरुषहरुले गर्ने आत्महत्याको कारणहरुमा उदासिनता -Deperession) असफलता, निराशापन, अत्यधिक मादक पदार्थको सेवन रहेको छ । पछिल्लो समयमा स–साना बालबालिकाहरुले पनि आत्महत्या गरेका छन् । जसमा परिवारले वेवास्ता गरेको महसुस गर्ने, एक्लोपनाको महसुस गर्ने,पढाइमा असफलताको कारणले पनि आत्महत्या गरेको पाइयो ।

आत्महत्या गर्ने मुख्य कारणहरुमा छलफल गर्नुपर्दा उदासिनता -Deperession) मादक पदार्थ (जाँड रक्सीको ) सेवन, मानसिक समस्या, तनाव, निराशापन -Hopeleseness), असहायपन (Helplessness) र असफलता रहेको छ । साथै बेरोजगारी, गरिबी, सम्बन्धमा बेमेल, सोचेको कुरा प्राप्त नहुँदा , प्रेममा असफलता , इज्जत प्रतिष्ठामा धक्का लाग्दा, रिस र आवेगलाई नियन्त्रण गर्न नसक्दा, ऋण (कर्जा) तिर्न नसक्दा र दिर्घरोग जस्ता कारणहरुले व्यक्तिले आत्महत्या गरेको पाइएको छ । पछिल्लो समयमा एकातिर प्रविधीले व्यक्तिलाई एकात्मक बनाउँदै लगेको छ भने अर्कोतिर संयुक्त परिवारमा नबस्ने परिपाटीले पनि व्यक्तिले अति एक्लो महशुस गरि आत्महत्या गर्ने गरेको पाइयो ।

धादिङ जिल्लाको अवस्था :

धादिङ जिल्लामा पछिल्लो चार आर्थिक वर्षमा जिल्लामा भएको आत्महत्याको तथ्याङ्क हेर्दा गएको वर्षहरुमा भन्दा यो वर्ष महिलाको आत्महत्याको संख्या धेरै देखिन्छ । आत्महत्या गर्नेमा पनि झुन्डिएर आत्महत्या गर्नेको संख्या धेरै रहेको छ । धादिङ जिल्लामा आर्थिक वर्ष ०७५/०७६मा आत्महत्या गर्नेमा ७ वर्षकी बालिका, ९ वर्षकी बालिका र १३ वर्षका बालक समेत रहेका छन् ।

 मुलुकी अपराध संहिता ऐन २०७४ को ज्यान सम्बन्धी कसुर को दफा १८५ मा आत्महत्या गर्ने वातावरण तयार गर्ने व्यक्तिलाई पनि सजायँ हुने व्यवस्था उल्लेख छ ।  दफा १८५ को उपदफा (१) मा कसैले कसैलाई आत्महत्या गर्न दुरुत्साहन दिन वा त्यस्तो काम गर्ने सम्मको परिस्थिति खडा गर्न वा गराउन हुँदैन । (२) उपदफा (१) बमोजिमको कसुर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई पाँच वर्षसम्म कैद र पचास हजार रुपैयाँ सम्म जरिवाना हुनेछ । भन्ने कुरा उल्लेख छ । २०७४ भन्दा अगाडी सम्म यस्तो खालको व्यवस्था पनि थिएन । पछिल्लो कानुनलाई टेकेर जिल्ला प्रहरी कार्यालय धादिङले यस आर्थिक वर्षमा एउटा मुद्दा आत्महत्या दुरुत्साहन अन्र्तगत दर्ता गरेको जनाएको छ ।

न्यूनिकरणको उपायहरु :

मानसिक स्वास्थ्य सवैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भएपनि हाल शारिरीक स्वास्थ्यलाई मात्र ध्यान दिने गरेको पाइन्छ । जस्ले गर्दा मानसिक स्वास्थ्यको कुरा उपेक्षामा /ओझेलमा पर्दै गर्दै आएको छ । मनोसामाजिक समस्या भएका व्यक्ति पनि स्वास्थ्य संस्थामा जाँदा शारिरीक समस्यालाई मात्र बताउने गरेकोले मनोसामाजिक समस्या पहिचान र समाधान तिर गएको देखिदैन । शारिरीक समस्या र मनोसामाजिक समस्या एक अर्कासंग जोडिएको हुन्छ । दिर्घ रोग लागेका व्यक्तिहरुलाई पनि मानसिक समस्या हुन सक्छ भने मानसिक समस्याको कारण पनि मनोसामाजिक समस्या देखिएको हुन्छ । शारिरीक समस्या उपचार पश्चात ठिक हुन्छ भने मनोसामाजिक समस्याको समाधान मनोविमर्श हो ।

आत्महत्या न्यूनिकरणका लागि सवैभन्दा पहिले व्यक्तिले देखाएको अस्वभाविक व्यवहार वा चिन्ह हरुलाई पहिचान गर्न आवश्यक छ । आत्महत्याको सोच बनाएका व्यक्तिहरुले बारबार आत्महत्या गर्न मन लागेको कुरा व्यक्त गरिरहेको हुन्छ । साथै आफु नजन्मिएको भए हुन्थ्यो वा म जन्मिएको बेकार भयो भन्ने खालको कुरा गरिहरहेको हुन्छ । यि कुराहरुमा सवैभन्दा पहिले परिवार, आफन्त र साथीहरुले ध्यान दिन आवश्यक छ ।

व्यक्तिले जीवन प्रति सधैं निराशा व्यक्त गर्छ । एक्लै बस्न मन पराउँछ । निरीह महशुस गर्छ । एक्लै डाडाँमा वा एकान्तमा जान्छ । हातमा डोरी, नाम्लो वा यस्तै केही झुन्डिन सघाउने खालका सामाग्री बोकेर हिड्छ भने परिवारका सदस्यहरु चनाखो भएर कुराकानी गर्न आवश्यक छ । आफन्त र साथीभाइले जिवनमा आशा जगाउने खालका कुराकानी गर्ने , कुनै पनि समस्याको समाधान छ भन्ने खालको कुरा गरेर ढाडस दिने गर्न आवश्यक छ ।

आफ्नो सरसफाइमा बेवास्ता गर्ने, खुशीको क्षणमा खुशी नहुने, दुःखको क्षणमा दुखि नहुने (संवेगात्मक रुपमा शुन्य भएको ) अवस्था देखेमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ । आत्महत्याको जोखिमको तत्वहरु पत्ता लगाएर परिवारले भावनात्मक रुपमा सहयोग गर्ने, जीवनप्रतिको आशा जगाउने, मनोविमर्शकर्तामा सिफारिस गर्ने वा लैजाने, आत्महत्या गर्न बोकेर हिंडेका सामाग्रीहरु उसको पहुँच भन्दा टाढा राख्ने गर्न सकिन्छ । साथै व्यक्तिलाई एक्लै नछोड्ने , उसको मनमा के कस्ता कुराहरु खेलिरहेको छ भनेर कुराकानी गर्दा पनि बचाउन सकिन्छ ।

सवैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा मनोविमर्शकर्ता र मनोचिकित्सक संग परामर्श लिने गर्नुपर्छ । औषधी खानुपर्ने भएमा औषधी र मनोविमर्शलाई संगसंगै अगाढी बढाउन सकिन्छ । समाजमा धेरै भन्दा धेरै व्यक्ति समक्ष आत्महत्या कसरी हुन्छ ? र रोकथामको लागि गर्न सकिन्छ भन्ने उपायहरुका बारेमा सरकार, निजी क्षेत्र, सञ्चार माध्यम सवै मिलेर सूचना पुर्याउन आवश्यक छ । यो दिवस मनाउनुको उद्देश्य पनि यही हो । जीवन सुन्दर छ । जीवन अमुल्य छ । बाँचौं र बचाऔं ।

(लेखक : मनोसामाजिक मनोविमर्शकर्ता हुनुहुन्छ )

    Comment Here!

Related NEWS
मुख्य खबर

मन्त्री थापा र यूएनएफपीएका कार्यकारी निर्देशकबीच शिष्टाचार भेट

-महिला खबर- ललितपुर । महिला बालबालिका, तथा जेष्ठ नागरिक मन्त्री थममाया थापा र संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या

नेता महिलाले भने, ‘नेतृत्वमा महिला संख्या बढाउनु पर्छ’

-महिला खबर- ललितपुर । प्रतिनिधिसभाकी उपसभामुख डा. शिवमाया तुम्बाहाम्फेले नेतृत्वमा महिलाको संख्यात्मक र गुणात्मक सहभागिता आवश्यक

पीडितको कुनै दोष हुदैन

-रमा भट्टराई कैलाली- जहाँ मान्छेको बलि चडिरहन्छ हो त्यहीँ जनावरको बलि चडाइनु हुदैन भन्दै एक थरी उफ्रन

रञ्जनाको हत्याप्रती सोच नेपालको ध्यानाकर्षण

-महिला खबर-  विराटनगर–११ पच्चमुखि चोक माइती भएकी रञ्जना सहनी (बहरदार)को दाइजोको निहुँमा हत्या भएको घटनाप्रती मानवबादी

तस्बिरमा हेर्नुस्, बेइजिङ प्लस २५ को समिक्षा कार्याशाला

-महिला खबर- ललितपुर । बेइजिङं २५ को समीक्षाका आजदेखि दुई दिने कार्यशाला गोष्ठी सुरु भएको छ

Read more
ताजा अपडेट
© 2015.All rights reserved by mahilakhabar.com
%d bloggers like this: