काम एउटै, ज्याला फरकः कानून कार्यान्वयनमा समस्या


प्रकाशित मिति :2018-12-14 16:56:28

-मनोज भट्टराई-

ओखलढुंगा । ओखलढुंगामा लिंगकै आधारमा ज्यालामा विभेद छ । गलत संस्कृति र लैंगिक विभेदका कारण महिला पुरुषबीच ज्यालामा भिन्नता छ ।

दिनभरी पुरुषले हलो जोते ८ सय कमाउँछन् । भने दिनभरी महिलाले कोदालो खने पुरुषको भन्दा आधा अर्थात ४ सय मात्र पाउँछन् । लिंगकै आधारमा महिला र पुरुषमा ज्याला असमान हुँदा गरिबीको रेखामुनी रहेका दलित तथा जनजाती महिला थप मारमा परेका छन् ।

ओखलढुंगा टारकेराबारीकी पार्वती विश्वकर्मा उमेरले ३० नाघिन् । उनी गाउँघरमै मजदुरी गर्छिन् । दैनिक ज्याला मजदुरी नगरे उनको चुलो बल्दैन । अरु कुनै सीपमूलक काम जानेकी पनि छैनन । दिनभरी ज्याला मजदुरी गरेबापत उनले ३ सयदेखि ७ सय रुपैयाँ कमाउँछिन् । तर उनीसँगै गाउँमा मजदुरी गर्ने गणेश बहादुर विश्वकर्माले पाउने ज्याला भने उनको भन्दा दोब्बर बढी छ ।

चलन चल्तीमा गाउँघरमा दैनिक ज्याला ८ सयदेखि १ हजार ५ सयसम्म चलेको छ । पार्वतीले भने दिनभर परिश्रम गरेर पनि त्यति ज्याला पाउँदिनन् । उनी दिनको ४ सयदेखि ७ सयसम्म ज्याला पाउँछिन् । कारण, उनी महिला हुन् । महिलाको ज्याला पुरुषको जति हुन्न भन्ने गलत सोच हट्न नसकेका काण पार्वतीले पुरुष मजदुरको तुलानामा निकै कम ज्याला पाउने गरेकी हुन् ।

भुकम्पपछिको पुनःर्निमाणमा पुरुष सरह काम गर्दै महिला

‘लोग्ने मान्छे भन्दा बढी नै काम गर्छौ । तर महिलाले लोग्ने मान्छे बराबर काम गर्न सक्दैनौं भनेर कम पैसा दिन्छन्’ पार्वतीले भनिन् । उनले आफूले पुरुषको तुलनामा कम ज्याला पाउदा दुःख लाग्ने गरेको बताइन् । भनिन्, ‘आफूसरह काम गर्ने पुरुषले आफ्नो भन्दा दोब्बर ज्याला पाउँदा ममाथि अन्याय भो भन्ने लाग्छ ।’

आफ्नो जमिनको अन्नले ३ महिना पनि खान नपुग्ने भएपछि लिखु गाउँपालिका ६ गाम्नाङ्गटारकी सरीता भुजेल आफूले जानेदेखि नै ज्यालादारी गर्दै आएकी छिन् । तर अहिलेसम्म पनि आफूसँगै काम गर्ने पुरुषसरह ज्याला नपाएकोमा उनलाई निकै दुःख लाग्छ ।

‘दैनिक खेतबारीमा काम गर्दा पुरुष भन्दा हामी महिलाको काम बढी हुन्छ । तर पनि पुरुषले ६ सय पाउँदा हाम्ले ३ सय मात्रै पाउँछौं’ सरीता भन्छिन्, ‘अरुको के कुरा गर्नु, मसँगै खेतबारीमा मेरो श्रीमान पनि ज्याला मजुदरी गर्नुहुन्छ । पैसा थाप्दा उहाँको पैसा मेरो भन्दा दोब्बर हुने ।’ एउटै काम गर्दा समेत आफू भन्दा श्रीमानको कमाई धेरै हुँदा हेपिएको महसुस हुने उनले बताइन् ।

सिद्धिचरण नगरपालिका ७ कि माङङिमा शेर्पा पनि सदरमुकाम आसपासमा पक्की घर निर्माण गर्ने काममा व्यस्त देखिन्छन् । उनमा पनि एउटै काम गरेबापत पुरुष भन्दा कम पैसा पाउने गरेकोमा ठूलो हिनताबोध छ ।

माङङिमा दैनिक ज्यालादारी गर्दा पाँच सय पाउँछिन् । तर उनीसँगै काम गर्ने बेतीनी रुप्सेका डम्बर बिकले भने दैनिक एक हजार कमाउँछन् ।

माङङिमा, डम्बर, सरीता, गणेश, पार्वती लगायत दैनिक ज्याला मजदुरीमा काम गर्ने महिला पुरुषको कामको प्रकृति एउटै हो । तर ज्याला किन फरक त ? भन्ने प्रश्नको चित्तबुझ्दो जवाफ कसैसँग छैन । यद्यपि महिला भन्दा पुरुषको इज्जत र ओहोदा ठूलो छ भन्ने गलत सोचका कारण महिलाले समान काममा पनि पुरुषसरहको ज्याला पाउन नसकेका हुन् ।

एक निर्माण व्यवसायीले ठेक्काको काम सकिएपछि महिला कामदारहरूलाई प्रोत्साहन स्वरुप १ हजारदेखि २ हजारसम्म दिने गरेको बताए । बरु प्रोत्साहन स्वरुप हजार २ हजार नदिएर पुरुषसरहको ज्याला चाहिँ किन दिनुहुन्न भन्ने प्रश्नमा भने वर्षौदेखि चलिआएको चलन आफूले मात्रै तोड्न नसकेको उनले बताए ।

महिला मजदुरहरू आफू भन्दा कम श्रम गर्ने पुरुषले ज्याला बढी पाउने तर आफूहरूले भने दिन भरी गिट्टी, बालुवा बोक्ने काम गरे पनि पुरुषसरह ज्याला नपाउने अवस्थाको अन्त्य खोजिरहेका छन् । मजदुर पार्वती विश्वकर्माले भनिन्, ‘बोल्नेले बोलिदिन्नन्, हाम्ले बोलेको कसले सुन्छ र ? अन्याय त भएकै छ ।’

जिल्लामा ज्याला निर्धारण समितीले आर्थिक वर्ष २०७४/०७५ मा दक्ष कामदारका लागि ७ सय ७० र ज्यामीका लागी ५ सय ५५ ज्याला निर्धारण गरेको छ ।

आर्थिक वर्ष ०७५/०७६ का लागि दक्ष कामदारलाई ८ सय ५४ र ज्यामीलाई ६ सय १० प्रस्ताव गरेको भए पनि कृषि क्षेत्रमा काम गर्ने कामदारका लागि महिलालाई ४ सय र पुरुषलाई ८ सय दिने गरेको पाईन्छ ।

निर्माण व्यवसायीहरूले घर निर्माण तथा अन्य काममा पुरुषका लागि १ हजार देखि १ हजार ५ सयसम्म र महिलालाई ६ देखि ७ सय रुपैयाँसम्म दिईएको पाईन्छ ।

ओखलढुंगामा न्युनतम ४ सय ४० देखि ८ सय ४५ सम्म सरकारी ज्याला निर्धारण गरिएको छ । यद्यपि सरकारी ज्यालामा कुनै पनि स्थानमा मजदुरले काम भने गरेको पाईन्न ।

समयअनुसार निर्माण व्यवसायीको कार्यको अनुगमन गरे पनि ज्यालाको कुरा छायामा परेको र समान काममा असमान ज्याला प्रदान गरिएको भनि कसैले गुनासो गरे कारबाही गरिने ओखलढुंगाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी मुनका न्यौपानेले बताईन् ।

चेतनामूलक कार्यक्रमको आवश्यकता

जिल्लाको लिखु गाउँपालिका वडा नं ६ मा आमा समूहको सक्रियतामा महिला पुरुष दुबैलाई समान ज्यालाका लागि चेतनामूलक कार्यक्रमहरू गरिने भएको छ । समान काममा पनि महिला र पुरुषबीच असमान ज्याला भएका कारण स्थानीय स्तरमा चेतनामूलक कार्यक्रम गरिने भएको हो ।

कानूनले लिंगकै आधारमा ज्यालामा विभेद गर्न नपाइने व्यवस्था गरे पनि व्यवहारमा त्यो लागु हुन सकेको छैन । पुरातनवादी गलत सोच र पुरुषवादी समाजको बाहुल्यताका कारण समान कामको समान ज्याला हुनुपर्छ भन्नेहरूले नै असमान ज्याला दिने गरेको श्री ग्रामोदय युगकवि सिद्धिचरण क्याम्पसकी उप प्राध्यापक नेत्रकुमारी पौडेलको भनाइ छ ।

महिलाको नाममा अरबौ खर्च गर्ने सरकारी तथा गैर सरकारी निकायले कानून कार्यान्वयन भए नभएको कुराको अनुगमन नगर्दा बनेका कानून कागजमै सिमित भएको र यो अवस्थाको अन्त्य हुन नसकेको उप प्राध्यापक पौडेल बताउँछिन् ।

लिखु गाउँपालिका वडा नं ६ का वडा अध्यक्ष टिकाराम क्याप्छामकी मगरले विशेष गरी खेतीको समयमा मजदुरहरू बढी आवश्यक हुने ग्रामिण भेगमा यो सालदेखि चेतनामूलक कार्यक्रमहरू गरी समान काममा समान ज्याला निर्धारण गर्न अभियान चाल्ने प्रतिवद्धता गरे ।

कसैले समान काममा असमान ज्याला दिएमा स्थानीय न्यायीक समीतीमा उजुरी गर्न समेत मगरले आग्रह गरेका छन् । ‘समान काममा असमान ज्याला दिएको उजुरी आएको खण्डमा कसैलाई पनि छुट दिने छैनौं । कानूनी कारबाहीका लागि सिफारिस गर्नेछौं’ वडा अध्यक्ष मगरले भने ।

जिल्लामा महिलाको अवस्था

ओखलढुंगामा पुरुष कामदार भन्दा महिला कामदार बढी देखिन्छन् । ग्रामिण भेगका अधिकांश परिवारमा पुरुषहरू शहर पलायन भएकै कारण हरेक काममा महिलाले खट्नु परेको छ ।

निर्माण व्यवसायीहरूले समेत दुईजना मिस्त्रीका लागी एक जना हेल्पर पुरुष र ५ देखि सात जना ज्यामी महिलाहरू नै लगाएको पाईन्छ । रोजगारीको सिलसिलामा पुरुषहरू गाउँबाट पलायन हुन थालेपछि महिला मजदुरहरूको संख्या ह्वात्तै बढेको वडा अध्यक्ष टिकाराम क्याप्छामकी मगरले बताए ।

मगरका अनुसार जिल्लाका ग्रामिण भेगमा हलो जोत्नदेखि लिएर पुनःनिर्माणमा समेत महिलाहरू प्रसस्त मात्रामा खटेका छन् ।

युवा तथा पुरुषहरू अध्ययन तथा रोजगारीका लागी शहर अनि विदेश पलायन हुन थालेसँगै हरेक क्षेत्रमा महिला कामदारहरूको संख्या बढेको भए पनि जिल्लामा महिला मजदुरको संख्या यति नै छ भन्ने एकिन तथ्यांङ्क (अभिलेख) भने नरहेको प्रमुख जिल्ला अधिकारी मुनका न्यौपानेले बताइन् ।

होटलमा काम गर्दै महिला

विशेष गरी खेतीपाती लगाउने र भित्र्याउने सिजनमा कामदारहरूको आवश्यकता हुने हुँदा यो समयमा पनि महिलाहरू नै बढी काममा खटिएको पाइएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी न्यौपानेको भनाइ छ ।

जिल्लामा निजी स्वामित्वमा रहेका विद्यालय (निजी विद्यालय) मा शिक्षकका रुपमा महिला, सहकारी तथा वित्तीय संघ संस्थाहरूमा महिला, विभिन्न गैर सरकारी संघसंस्थाहरूमा कार्यालय सहयोगीदेखि फिल्ड कर्मचारी र कार्यालय प्रमुखका रुपमा महिला, होटल तथा रेष्टुराहरूमा वेटरदेखि भान्से महिला र खेती किसानी तथा कृषि फार्महरूमा दैनिक ज्यालादारी गर्नका लागी काम गर्ने श्रमिक महिलाहरू नै धेरै रहेको प्रजिअ न्यापानेले बताइन् ।

एकताका रेडियो कार्यक्रममार्फत श्रोतामाझ निकै लोकप्रिय सानु लामाले अरुका बारेमा समाचार लेख्ने सञ्चार गृहमै महिला र पुरुषबीच समान ज्याला नभएको बताइन् ।

रेडियोमा कार्यक्रम चलाउनेदेखि प्राविधिकसम्मको जिम्मेवारी निर्वाह गर्दा समेत काम अनुसारको तलब नपाएपछि पत्रकारिता रुचिको विषय हुँदाहुँदै पनि धेरै पत्रकार महिलाले पेशाबाट पलायन हुनुपरेको तितो अनुभव सुनाइन् उनले ।

‘अरु पेशाका मान्छेका बारेमा समाचार लेखने, कार्यरत संस्थाले नियुक्तिपत्र दिएन भन्ने, समान पारिश्रमिक दिएन भन्ने संचार माध्यममै महिला र पुरुषबीच समान कामको असमान ज्याला छ’ रमाईलो सामुदायिक रेडियोमा समाचार सहायकको रुपमा काम गरेकी मुना खतिवडाले भनिन् ।

नेपाल पत्रकार महासंघ ओखलढुंगा शाखाका कोषाध्यक्ष बोधनारायण श्रेष्ठ सबैभन्दा बढी महिलाको श्रम शोषण निजी क्षेत्रमा नै हुने गरेको दाबी गर्छन् ।

मजदुर महिलालाई महिना बित्नासाथ तलब नदिने, कम्पनी तथा निजी क्षेत्रमा नियुक्तिपत्र नदिने, तोकिएको बिदा पनि नदिने चलन रहेको छ । कामदार महिला र निजी क्षेत्रको सम्बन्ध कामदार र व्यवस्थापक नभई मालिक र मजदुरको जस्तो रहने गरेको श्रेष्ठले बताए ।

कानूनमा के छ ?

श्रम ऐन २०७४ को दफा ६ मा ‘रोजगारदाताले श्रमिकलाई धर्म, वर्ण, लिङ्ग, जातजाति, उत्पत्ति, भाषा वा वैचारिक आस्था वा अन्य त्यस्तै आधारमध्ये कुनै कुराको आधारमा भेदभाव गर्न पाइने छैन’ भन्ने उल्लेख गरिएको छ । सोही ऐनको दफा ७ मा समान कामको लागि पारिश्रमिकमा भेदभाव गर्न नहुनेः (१) लिङ्गको आधारमा श्रमिकबीच समान मूल्यको कामको लागि पारिश्रमिकमा भेदभाव गर्न हुँंदैन । भन्ने लेखिएको छ ।

श्रम ऐन २०७४ को दफा २८ मा ‘रोजगारदाताले श्रमिकलाई प्रतिदिन आठ घण्टा र एक हप्तामा अठ्चालीस घण्टाभन्दा बढी समय हुने गरी काममा लगाउन पाइने छैन’ भन्ने पनि लेखिएको छ । दफा २८ को उपदफा (२) मा श्रमिकलाई लगातार पाँच घण्टा काम गरेपछि आधा घण्टा विश्रामको समय दिनु पर्नेछ भनिएको छ भने उपदफा (३) मा काम रोक्न नहुने तथा लगातार काम चलाइरहनु पर्ने भएमा श्रमिकलाई त्यस्तो विश्रामको समय आलोपालो गरी दिनु पर्नेछ । भन्ने उल्लेख गरिएको भए पनि कानून कार्यान्वयनको पाटो त परको कुरा नियमित अनुगमन समेत भएको पाईंदैन ।

कानूनमा उल्लेख भए बमोजिम ज्याला नदिए, महिला भएकै आधारमा ज्यालामा विभेद भए कानून बमोजिम कारबाही समेत हुने प्रमुख जिल्ला अधिकारी न्यौपानेको प्रतिवद्धता छ ।

(पत्रकार मनोज भट्टराई ओखलढंगाबाट पत्रकारिता गर्नुहुन्छ ।)

    Comment Here!

Related NEWS
मुख्य खबर

सञ्चारिका महासचिव तुम्खेवाको हत्केलामा पृथ्वी लिएर उभिएको मान्छे सार्वजनिक

-महिला खबर- ललितपुर । सञ्चारिका समूहकी महासचिव तथा कवि विमला तुम्खेवाको हत्केलामा पृथ्वी लिएर उभिएको मान्छे

वडा अध्यक्षले नै गरे १६ वर्षे बालिकासँग विहे

-महिला खबर- खोटाङको हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका वडा नम्बर ६ का वडाध्यक्ष रमेश कुमार राउतले १६ वर्ष

बालिका आश्रममा सौन्दर्यकर्मीको स्थापना दिवस

-महिला खबर- देवघाट । राष्ट्रिय सौन्दर्यकर्मी युनियन नेपाल प्रदेश न,३ ले आफ्नो ११ औं स्थापना दिवस

सबैका लागि समानता (तस्वीरमा)

–महिला खबर– आज विश्व समाज कार्य दिवस । सामाजिक क्षेत्रका व्यक्तिहरुले विभिन्न कार्यक्रम गरि मनाएका छन्

महिला मात्रै पढ्ने क्याम्पसमा पुरुष प्रमुख

–महिला खबर– पद्मकन्या क्याम्पसका प्राध्यापक, विद्यार्थी तथा कर्मचारीले महिला क्याम्पस प्रमुख हुनुपर्ने माग राखि लगातार

Read more
ताजा अपडेट
© 2015.All rights reserved by mahilakhabar.com
%d bloggers like this: