शासन शक्तिमा महिला


प्रकाशित मिति :2015-11-05 13:18:20

विद्या भण्डारी राष्ट्रपति र ओनसरी घर्ती सभामुख हुँदा देशभर महिलाले दीप प्रज्ववलन गरे । त्यो दीपले लैङ्गिग समानताको प्रकाश छरोस् । अव हरेक नेपालीको मनमा परोस् कि कुनै दिन आफ्नी आमा, श्रीमती, छोरी, दिदी–बहिनी राज्यको उच्च तहमा पुग्ने सम्भावना छ ।

दीपेश केसी

Dipesh Kc २१ जुलाई सन् १९६० । श्रीलंकाकी सिरिमाभो बन्दरनायके विश्वकै प्रथम महिला प्रधानमन्त्री बनेको दिन । त्यो क्षणले विश्वकै महिला नेताहरूलाई शिखरमा डटेर बढ्न हौसला प्रदान गर्‍यो । साथै, महिलामाथि विभेद र अन्याय हुने क्षेत्रको रूपमा बदनामी कमाएको दक्षिण एशियाले विश्वकै प्रथम महिला प्रधानमन्त्री जन्माउने श्रेय पाउँदा विकसित भनिएका देशहरूलाई समेत चकित गर्‍यो ।

दक्षिण एशियाको नीतिनिर्माणको उच्च तहमा धमाधम महिलाहरू पुग्नथालेबाट संसारभर यस क्षेत्रप्रति सकारात्मक सन्देश पुग्यो । भारतको प्रधानमन्त्रीका रूपमा इन्दिरा गान्धीले आफ्नो देशका लागि मात्र नभई संसारभर बलियो प्रभाव जमाइन् । गान्धीले संसारकै इतिहासमा आफूलाई विशिष्ट महिलाहरूको स्थानमा उभ्याइन् । लामो समय प्रधानमन्त्री बनेर भारतलाई विभाजनबाट जोगाइन् । बदलामा उनले आफ्नै जीवन गुमाउनुगर्‍यो  ।

इन्दिराले पिता जवाहरलाल नेहरूले भारतको शिक्षा, स्वास्थ्य र प्रविधिका क्षेत्रमा देखेको सपनाहरू समेत साकार पारिन् । रूढीवादी मुसलमान बाहुल्यको पाकिस्तानमा बेनजीर भुट्टो प्रधानमन्त्री भइन् । पिता जुल्फिकर अलि भुट्टोले आफ्ना दुई छोरा र दुई छोरीहरूमध्ये जेठी बेनजिरमा प्रतिभा देखे । हावर्ड र अक्सफोर्ड जस्ता विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरेकी उनले साहसी नारीको परिचय बनाइन् । आतंकवादी हमलामा परी बेनजिरको निधन भएसँगै पाकिस्तानको राजनीतिमा महिलाको खडेरी पर्‍यो । बङ्गलादेशमा शेख हसिना वाजेद प्रधानमन्त्री छन् । प्रतिपक्षमा बेगम खालिदा जिया । बङ्गलादेशको राजनीतिको पक्ष विपक्षमा महिलाहरूको नेतृत्व चलिरहेछ ।

दक्षिण एशियाको राजनीतिमा महिलाहरूको प्रभावशाली उपस्थिति संसारकै लागि उदाहरणीय हो । विश्वको शक्तिशाली देश अमेरिकामा समेत आजपर्यन्त महिला राष्ट्रपनि बन्न सकेका छैनन् । बरू आजपर्यन्त रङ्गभेदको पीडा भोग्न वाध्य काला जातिबाट पुरूष बाराक ओबामा राष्ट्रपति बने । लोकतन्त्रको जननी भनिने बेलायतमा आइरनलेडी मार्गरेट थ्याचर्ड सन् १९७९ मा प्रधानमन्त्री बनिन् । एक दशक लामो कुशल शासन संचालन गरिन् । त्यसयता बेलायतले महिला प्रधानमन्त्री पाउन सकेको छैन । यूरोपको खेलमैदानको उपमा पाएको स्वीटजरल्याण्डले बीसौं शताब्दीको अन्ततिर मात्र महिला राष्ट्रपति पायो । एशियाका विकसित देशहरूमध्ये दक्षिण कोरियामा हान मियोङ्ग सुक २०१२ मा प्रथम प्रधानमन्त्री चयन भइन् । २०१३ मा पार्क गेयुन ही कोरियाकी पहिलो महिला राष्ट्रपति निर्वाचित भइन् । थाइल्याण्डले २०१२ मा प्रथम महिला प्रधानमन्त्रीका रूपमा इङ्गलुक सिनावात्रालाई पायो । जापान र चीन जस्ता एशियाका समृद्ध देशहरूले अझैसम्म महिला प्रधानमन्त्री र राष्ट्रपति पाउन सकेको छैन ।

संसारका विकसित र शक्तिशाली देशहरूको तुलनामा दक्षिण एशियामा सत्ताको उच्च पदमा महिलाहरू पुग्न सक्नु रोचक विषय हो । भारतमा मनमोहन सिंह नेतृत्वको सरकारमा सोनिया गान्धीकै मुख्य भूमिका रह्यो । विवाहपछि मात्र भारतीय नागरिक हुनपुगेकाले सोनियालाई विपक्षीको विरोधले प्रधानमन्त्री हुनबाट अवरोध पुर्‍याएको थियो । वंश, करिश्मा र विरासतको बलमा दक्षिण एशियाली महिला नेताहरू देशको नेतृत्व गर्ने तहमा  पुगेको तर्क गर्नेहरूको कमी छैन । तथापि उनीहरूले लामो संघर्षका बाबजुद मात्र राजनीतिको उच्च पद प्राप्त गर्नसके ।

नवयुगको सन्देश

२९ अक्टोबर सन् २०१५ मा नेपालले प्रथम महिला राष्ट्रपतिका रूपमा विद्या भण्डारीलाई पाएको छ । देश गणतन्त्र घोषणा भएपछि दोस्रो राष्ट्रपति महिला हुनु लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो । घरदेखि रोजगारीको थलो हुँदै राज्यको तल्ला निकायसम्म विभेदको शिकार बनाइएका महिलाका लागि भण्डारी राष्ट्रपति हुनु सुखद सन्देश हो । मेहनत, लगाव र तपस्या गरे कुनैपनि महिलालाई सामाजिक विभेद र रूढीवादीहरूको अवरोधले राज्यको उच्च तहसम्म पुग्नबाट छेक्न सक्दैन, महिलामाझ सकारात्मक सन्देश गएको छ ।

नीतिनिर्माण तहमा महिलालाई पुग्नबाट धेरै छेकबार छन् । घर, समाज र राज्यको तहबाटै निरूत्साहित गर्ने पितृसत्तात्मक शैली व्याप्त छ । राजनीति र प्रशासनिक क्षेत्र महिलामैत्री नरहेपनि कुनै महिला ती क्षेत्रको शिखरमा पुग्छिन् भने सामान्य उपलब्धि होइन ।

पितृसत्तात्मक घरपरिवारमा अझै पनि महिलालाई राजनीतिमा लाग्न प्रेरित गर्ने अपवादमा होलान् । चुलोचौकाभन्दा माथि उठ्ने महिलालाई समाजमा पाइलैपिच्छे औंला ठड्याउनेको कमी छैन । पुरूषहरूको बहुमत रहेको राजनीतिक वृत्तमा तिनीहरूबाटै विभेदको शिकार हुनुपर्छ । हिलोमा उम्रेको कमलको फूल बनेर राजनीतिमा सक्रिय छन् औंलाले गन्न सकिने महिलाहरू । चुनौतीको पहाड नाघ्ने साहस थोरैले गरेका छन् । काँग्रेसबाट सुजाता कोइराला, चित्रलेखा यादव, मीना पाण्डे, कमला पन्तलगायत संघर्षरत छन् । कम्युनिष्ट पार्टीहरूबाट अष्टलक्ष्मी शाक्य, हिसिया यमी, पम्फा भुषाल, रामकुमारी झाक्रीलगायत निरन्तर सक्रिय छन् । रेणु यादव, सरिता गिरी, कुन्ति शाहीलगायतको राजनीतिमा निरन्तर सक्रियता छ । तथापि राजनीतिमा महिलाको सहभागिता उत्साहजनक छैन । मुख्य दलहरूमा पार्टीको उच्च नेतृत्वमा पुग्ने दिशामा एकाध महिलामात्र छन् । बादल जतिसुकै कालो भएपनि चाँदीको घेरा हुन्छ । त्यहीं चाँदीको घेरा भएपनि आशा हो जसले महिलालाई निकट भविष्यमै कार्यकारी अधिकारको तहसम्म पुर्‍याउला ।

अझै असुरक्षित

महिला राष्ट्रपति बनेपछि राजनीतिमा लागेका महिलामा उत्साह थपिएको छ भने नयाँ पिढींका महिला प्रेरित हुने बलियो आधार बनेको छ । यति भन्दैमा महिलामाथि घरपरिवार र राज्यको विभिन्न तह र तप्कासम्म विद्यमान विभेद रोकिइहाल्छ भन्ने होइन । दक्षिण एशियाभित्र महिलाहरू राजनीतिको उच्च तहमा पुगेको किर्तिमान छ । तथापि महिलामाथि सबैभन्दा विभेद यही क्षेत्रमा छ । पाकिस्तानमा बेनजिर भुट्टो प्रधानमन्त्री बनेको समयमा कतिपय क्षेत्रमा महिलालाई विद्यालय जानबाट रोक्ने देखि धर्मको नाममा ढुंगाले हिर्काएर हत्या गर्नेसम्मको नृशंश गतिविधि भए । बङ्गलादेशमा महिला प्रधानमन्त्री भएपनि तसलिमा नसरिनलाई लेखेकै आधारमा फतवा जारी गरी ज्यान मार्ने धम्की आयो । देश छाड्न वाध्य बनाइयाे । त्यहाँ तल्लो तहका महिलामाथि विभेद र अन्यायको पराकाष्ठ अझै छ । भारतमा इन्दिरा गान्धीको प्रत्यक्ष शासन होस् या सोनिया गान्धीको अप्रत्यक्ष शासनमै किन नहोस् महिलाहरू हदैसम्मको विभेदको शिकार भइराखे । यतिसम्मकी कँग्रेस आईको शासनकाल अर्थात् २०१२ मा दिल्लीमा बलात्कारपछि विभत्स आक्रमण गरेर फालिएकी युवतीको उपचारका क्रममा निधन भयो । उक्त घटनाले भारत महिलाका लागि असुरक्षित देशका रूपमा बदनाम भयो ।

प्रेम गरेको वा प्रेमीसँग विवाह गर्न खोजेकोमा धेरै महिलाले आफन्तबाटै मारिनुपरेको घटना भारतमा दर्ज छन् । जसलाई प्रतिष्ठा बचाउने नाममा हत्या अर्थात् ‘अनर किलिङ्ग’ भन्ने गरिन्छ । किशोरावस्थाको मध्यम उमेरमा पुगेको भाईबाट बालिग दिदीको हत्या भएको छ । महिलाको हातमा सत्ताको साँचो भएकै बखत महिला असुरक्षित हुनु दक्षिण एशियाका कतिपय समाजको पीडा हो । अफगानिस्तान होस् या पाकिस्तान महिलाहरू घरदेखि सडकसम्म असुरक्षित छन् ।

पितृसत्तात्मक पूर्वाग्रह

नेतृत्वमा महिला भएपनि नीतिनिर्माणका अन्य तहमा पुरूषबाहुल्य छ । सबैभन्दा ठूलो समस्या हो–पितृसत्तात्मक सोच र संस्कारले परिवर्तन र विकासको गतिमाथि पारेको अवरोध । सत्ताको शिखरमा महिला हुनुले महिला हकहितका लागि सकारात्मक सन्देश जान्छ नै । साथै महिलाका लागि धेरथोर काम अगाडि बढ्छ । तर, पितृसत्तात्मक पूर्वाग्रही सोचमा पूर्णविराम लागेर समानताको सोचले जग नहालेसम्म कुनैपनि देश वा समाजमा दिगो विकास र शान्ति असम्भव छ ।

अब रह्यो महिला शासन र शक्तिको उच्च तहमा पुग्ने विषय । संसारको कुनैपनि कुनामा रहेका, कुनैपनि वर्ग, समुदाय, क्षेत्र, जातिका महिला राजनीतिको उच्च तहमा पुग्नु आफैमा ठूलो उपलब्धि हो । उनीहरूको प्रगतिलाई कसैको बुई चढेर वा विरासतको आडभरोसाको कारण मात्र मान्नु पितृसत्तात्मक पूर्वाग्रहसिवाय केही होइन । बाबुको वा पतिको निधनपछि सत्ता संचालनसम्म पुग्ने महिलाहरू दक्षिण एशियामा बढी छन् । दाजु थाक्सिन सिनावात्रा निर्वासनमा जान वाध्य पारिएपछि इङ्गलुक सिनावात्रा पार्टी नेतृत्व हाँक्दै कठिन चुनौती पार गर्दै प्रधानमन्त्री बन्न सफल भएकी थिइन् ।

श्रीलंकामा चन्द्रिका बन्दरनाइके कुमारातुंगा र बङ्गलादेशमा शेख हसिना वाजेद बाबुको हत्यापछि उदाए । पिता जुल्फिकर अलि भुट्टोलाई फाँसी दिएपछि बेनजिर भुट्टोको राजनीतिमा बलियो उपस्थिति बन्यो । आङ साङ सुकी बाबु जनरल अङ्ग सुङ मारिएपछि राजनीतिमा अप्रत्याशित घटनाका कारण उदाइन् । सोनिया गान्धी पति राजीव गान्धी र बेगम खालिदाजिया पति जिआउर रहमानको हत्यापछि राजनीतिमा होमिए । इन्डोनेशियाकी पूर्व राष्ट्रपति मेघावती सुकार्नोपुत्री त्यहाँका प्रथम राष्ट्रपति सुकार्नोकी छोरी हुन् । तानाशाही शासक सुहार्तोको तारोमा परेर हटाइएका थिए सुकार्नो । बङ्गलादेशकी प्रधानमन्त्री शेख हसिना वाजेद हत्या गरिएका बङ्गलादेशका पूर्व प्रधानमन्त्री तथा राष्ट्रपिता शेख मुजिबर रहमानकी छोरी हुन् । बाबुको हत्यापछि वाजेद राजनीतिमा उदाइन् । काकताली र कुनै अप्रत्याशित घटनाले महिलाहरू राजनीतिमा होमिने र सफल हुने घटना एशियाली देशहरूमा भए ।

वैधानिक रूपमा महिलाका लागि आधा हिस्साको सुनिश्चितता नभएसम्म यस्ता घटना भइरहन्छन् । एकातर्फ आधा हिस्सा नहुनु र अर्कोतर्फ सफल भएकाहरूप्रति पूर्वाग्रही चश्माले हेर्नेहरूले महिलाको राजनीतिमा प्राप्त सफलतालाई पुरूषकै देन वा विरासत हो भनी प्रस्तुत गर्ने मौका पाए । राजनीतिको तल्लोदेखि माथिल्लो तहसम्म वैधानिक तरिकाले आधा स्थान सुनिश्चित भएपछि तल्लो तहदेखि माथिल्लो तहसम्मको नेतृत्वमा महिलाको प्रत्याशित प्रवेश सहज हुनसक्छ । समग्र समाजले महिला राजनीतिको उच्च तहमा पुग्नुलाई सामान्य मान्ने अवस्था निर्माण हुन्छ । महिलाले मौका पाउन वंशको टेको टेक्नुपर्ने वा कुनै संकटबाट विकल्प बनेर प्रवेश गर्नुपर्ने अवस्थाको अन्त हुन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा पनि मदन भण्डारीको दासढुंगा घटनामा निधन भएपछि विद्या भण्डारीको राजनीतिमा सक्रियता बढ्यो । विद्याको दुई दशक लामो संघर्षलाई समेत मदनको विरासत भन्दै नदरअन्दाज गर्नेहरूको कमी छैन । राजनीतिमा सफल महिलालाई दयाको पात्र बनाइन्छ । यसलाई मेट्न वैधानिक परिवर्तनको जरूरी छ । भागवण्डा वा कुनै अप्रत्याशित घटनाका कारण महिलाको राजनीतिमा उदय र सफलताभन्दा तल्लोदेखि माथिल्लो तहसम्म महिला सहभागिताको वैधानिक सुनिश्चितता जरूरी छ । नेपालको सन्दर्भमा आधा जनसंख्या ओगट्ने महिलाका लागि राजनीतिमा आधा सहभागिता अनिवार्य हुनेगरी ऐतिहासिक र प्रगतिशिल कदम चाल्नुपर्छ । नयाँ संविधानमा संशोधन गरी सुनिश्चतता जरूरी छ । राजनीति वा प्रशासनिक सेवाहरूमा आधा जनसंख्या ओगट्ने महिलाको आधा हिस्सा न्यायोचित र वैज्ञानिक तरिकाले उचित हो ।

लैङ्गिक समानताको दीप

महिलाको राजनीतिमा सहभागिता निरन्तरता र परिवर्तनमा आधारित हुनुपर्छ । जतिसुकै छेकबार हालेपनि महिलाहरूको राजनीतिलगायत नीतिनिर्माणका अन्य तहमा संख्यात्मक र गुणात्मक रूपमा बढ्दो वेगलाई कसैले छेकबार हाल्न सक्दैन । तथापि, मूल विषय भनेको महिला अधिकार र यथार्थबारे सकारात्मक परिवर्तन सृजना गर्नु हो । पुरूषहरू घरदेखि राज्यसम्मका प्रधान निर्णयकर्ता हुन् भन्ने मानसिकता विद्यमान पितृसत्तात्मक लैङि्गक सम्बन्धमा परिवर्तन अनिवार्य आवश्यकता हो ।

महिलाको प्रगतिमा पुरूष मुख्य कारक ठान्ने प्रवृत्तिको अन्तका लागि राजनीतिक, प्रशासनिक, प्राज्ञिक, संचार, कानुनलगायतका क्षेत्रमा महिलाहरूको उल्लेख्य सहभागिता हुनुपर्छ । अब राज्यको सबैभन्दा उच्च तहमा महिला पुगिन् भनी चित्त बुझाएर बस्नु हुँदैन । महिला अधिकार र समानताको पक्षमा आशाको दीप बलेको छ निभ्न दिनुहुँदैन ।

विद्या भण्डारी राष्ट्रपति र ओनसरी घर्ती सभामुख हुँदा देशभरका धेरै महिलाहरूले दीपप्रज्ववलन गरे । त्यो दीपले लैङि्गक समानताका लागि चेतनाको प्रकाश छरोस् । नीतिनिर्माण तहमा पुगेका महिलाले समानता र अधिकारका पक्षमा डटेर पाइला चालुन् । हरेक नेपालीको मनमा परोस् कि कुनै दिन आफ्नी छोरी, दिदी वा बहिनी राज्यको उच्च तहमा पुग्ने सम्भावना बोकेकी छे । कुनैपनि नारी दयाकी पात्र होइनन् न कि कुनै पुरूषको सुरक्षाछातामुनी रहनुपर्ने अवस्थाकी छे । यी सबै तिनको स्वतन्त्रतामाथि बन्देज लगाउने पितृसत्तात्मक रणनीति हो ।

हरेक बालिकाको मनमा गडोस् कि उनी राज्यको हरेक निकायका लागि योग्य र क्षमतावान् छिन् र आफ्नो सुरक्षा गर्न आफै सक्षम छिन् । पहिलो महिला राष्ट्रपति निर्वाचित भएसँगै नेपालको हरेक घरमा विद्यमान पुरूषप्रधान सोचले बढाएको भ्रुण हत्याको अन्त होस् । छोरी जन्मिएमा दाइजो वा तिलकको भार बोकाउँछे र समाजमा कथित इज्जतको रक्षामै चिन्ता बोक्नुपर्ने सोच त्याग्ने मानसिकताको विकास हरेक दम्पत्तिले गरेमा मात्र लैङि्गक विभेद अन्तमा सम्भावनाको ढोका खुल्छ । त्यतिबेला महिलाहरू उच्च पदमा पुगेको सार्थक ठहर्छ ।

(लेखक जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधी गर्दैहुनुहुन्छ )                                                     [email protected]

 प्रकाशित मिति: २०७२ कात्तिक १९ गते विहिवार

    Comment Here!

Related NEWS
मुख्य खबर

छोरीभन्दा छोराको चाहना बढ्दो

-महिला खबर- छोरीभन्दा छोराको चाहना बढेको संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसङ्ख्या कोष (यूएनएफपीए) ले जारी गरेको विश्व जनसंख्या

आमाको सम्झनामा पत्रकारलाई स्वास्थ्य सामग्री

-महिला खबर- ललितपुर । नेपाली कांग्रेसका युवा नेता तथा समाजसेवी क्षितिज भण्डारीले आमाको सम्झनामा कैलालीका

नागरिकता ऐन संशोधन गर्ने विधेयक छिटो पारित गर्न नागरिक समाजको माग

नेपाली महिला र नेपाली पुरुषवीच समान नागरिकता अधिकारको सुनिश्चित गर्न अविलम्ब संविधान संशोधन प्रकृयाको थालनी

जसले नयाँ जीवन पाए

–उन्नती चौधरी– सेफ हाउसमा आउने हिंसा प्रभावित महिलाहरू मध्ये पाँच प्रतिशत महिलाहरू पनि छैनन्, जसलाई मनोसामाजिक

सुस्मिताको ससुराबाट बलात्कार पछि परिवारले हत्या गरेको प्रहरी खुलासा

हत्या आरोपमा ससुरा, सासू, नन्द र आमाजू सार्वजनिक ।

Read more
ताजा अपडेट
© 2015.All rights reserved by mahilakhabar.com
%d bloggers like this: